Therapeutisch handwerken

Ha, als eerste een stukje over een onderwerp waar ik echt heel serieus in ben gedoken: therapeutisch handwerken. Ik heb zelfs een getuigschrift gehaald van de NTI-opleiding Creative Counseling / Creatieve Therapie. Dat ga ik niet voor elk onderwerp doen hoor!

Mijn interesse kwam van twee kanten:

• Enerzijds: ik voel me altijd erg fijn tijdens en na het handwerken, hoe zit dat?
• Anderzijds: ik ben getraind in het inzetten van creativiteit (van mezelf en anderen) voor het oplossen van ontwerpproblemen. Maar hoe werkt het met persoonlijke issues?

Ik ben nu heus nog geen therapeut, maar ik weet inmiddels wél hoe het werkt.

Dingen weten zonder dat je het weet

Je weet meer dan je denkt. Of iets preciezer geformuleerd: je weet meer dan dat wat je denkt. Bijvoorbeeld:

• Als je mij vraagt aan welke kant het gaspedaal of de rem zit in de auto moet ik daar heel diep over nadenken (en ik heb geen moeite om links en recht uit elkaar te houden). Zit ik in de auto dan rijd ik zonder problemen weg.
• Toen mijn zoon de bof kreeg herkende ik het meteen, ook al had ik sinds mijn kindertijd niemand met de bof meer gezien.
• Als ik iets proef weet ik of het lekker is of niet, ook al proef ik het voor de eerste keer.
• Als ik struikel weet mijn lijf wat het moet doen om niet te vallen.

Super handig eigenlijk, behalve dan wanneer er iets mis is. Omdat je het niet onder woorden kunt brengen, kun je er met woorden ook niet zoveel mee of aan doen. Creatieve therapie en lichaamsgerichte therapie werken buiten het bewuste weten om. En hoewel er boeken zijn waarin er meteen maar allerlei esoterische principes bijgehaald worden, creatieve therapie hoeft absoluut niet zweverig of vaag te zijn. (Trust me, I’m an engineer.) Je kunt creatieve therapie zien als een trucje om te werken met dat wat je weet zonder dat je er woorden voor hebt. Zonder therapeutische bedoelingen kun je dit kunstje ook gebruiken trouwens: zo laat ik deelnemers aan een brainstormsessie vaak afbeeldingen kiezen, en aan de hand daarvan iets vertellen. Door het gebruik van beeld komen ze vaak op ideeën die ze “uit het hoofd” niet hadden bedacht.

Vier (vooruit, vijf) doelen van creatieve therapie

Creatieve therapie wordt ingezet voor vier dingen: rust, expressie, inzicht en transformatie, en als bonus: als passie (Nijmanting, 2008). welke rol speelt handwerken daar in?

1. Rust: lekker met je handen werken, repeterende bewegingen, iets maken, veel mensen worden daar kalmer van. In een therapeutische setting kan dat de basis vormen voor dieper gravende therapie, thuis is het een manier om te “ontprikkelen” en rust te vinden in het leven van alledag. Ben jij iemand die graag doodelt of friemelt om goed te kunnen opletten? Dan zou handwerken voor jou ook kunnen werken om te focusen.
2. Expressie: Creatief werk stelt je in staat jezelf uit te drukken op een andere manier dan met woorden. Voor sommige mensen is daardoor de expressie krachtiger. Anderen ervaren dat het inzetten van andere technieken dan tekst ze helpt dingen uit te drukken die ze met woorden niet kunnen uitdrukken. Velen merken zelfs dat ze uitdrukking geven aan bijvoorbeeld gevoelens waar ze zichzelf niet van bewust zijn. De zelfexpressie in een andere vorm dan woorden kan bovendien vaak weer in woorden worden omgezet, of kan helpen woorden te geven aan voorheen onbenoembare zaken. Op die manier wordt het creatieve product ook een communicatiemiddel. Natuurlijk is niet elk handwerkproject een uitdrukking van je diepste gevoelens en gedachten, als ik een jurk naai of een sjaal haak wil ik daar niet specifiek iets mee zeggen, maar andere vormen lenen zich zeker voor expressie: denk bijvoorbeeld aan vrij borduurwerk, art quilts of collagetechnieken.
3. Inzicht: Het creatieve proces kan ook zorgen dat je dingen gaat snappen die je voorheen niet begreep, over jezelf en je gevoelens bijvoorbeeld. Dit komt vaak doordat het je uitnodigt op een nieuwe manier te kijken. Waar het gaat om handwerken denk ik dat inzicht vaker voortkomt uit het proces dan uit het product. Natuurlijk zijn er handwerkprojecten die je op nieuwe gedachten brengen, maar ik denk dat vooral het bezig zijn met een project je kan laten kennismaken met dingen die je nog niet wiest over jezelf. Denk aan problemen oplossen, nieuwe ideeën bedenken, geduld, vertrouwen op het proces…
4. Transformatie: Door het creatieve proces kan een transformatie optreden, je kunt wellicht dingen een plek geven of verwerken waar je eerder moeite mee had. Ook dit aspect zit bij handwerken volgens mij meestal meer in het dóen en ervaren dan in het beschouwen van de resultaten.
5. En als bonus: passie. Veel mensen die, al dan niet met een therapeutisch doel, aan creatief werk beginnen zijn daarna niet meer te stoppen, het creatieve proces krijgt een vaste plek in hun leven. Dit is voor veel mensen die handwerken herkenbaar!

Creatief bezig zijn IN of ALS therapie

Leah Guzman maakt een nuttig onderscheid tussen “art AS therapy” en “art IN therapy”. Puur het creatief bezig zijn – art AS therapy – zorgt voor positieve gevoelens, en dat kun je onder begeleiding doen, in een groep of gewoon lekker in je eentje thuis. Zie het handwerken dus vooral als een gezonde vorm van zelfmedicatie! Maar voor de grotere inzichten en transformaties is over het algemeen begeleiding van een therapeut op zijn plaats, en dan wordt het creatieve therapie, “art IN therapy”. (Guzman, 2020)

Kleine dingen klein houden

Tot slot, ik zou ervoor willen pleiten om dingen niet zwaarder te maken dan ze zijn. Voor je het weet “moet” je van jezelf handwerken omdat dat goed voor je is, of vraag je je af of je quilt of borduurwerk je op andere gedachten brengt.

Het mág. Je mág handwerken zien als een vorm van zelfzorg, en als je therapie nodig hebt mág je op zoek gaan naar een creatieve therapeut. Als het je helpt om het handwerken de ruimte in je dag te geven die je het zou willen geven, gebruik dit dan vooral als argument, want het is waar: handwerken kan heel goed voor je zijn.

Maar geniet er vooral van. Dat is óók heel goed voor je.